Literatur Itzultzaileen Elkarteen Europako Biltzarrak (CEATL) literatur itzultzaileakazko merkataritza-harremanetan zuzen jokatzeko sei oinarrizko arau emon ditu argitara.

Nik neuk, bat egiten dot sei aginduakaz:

Literatur itzulpengintzan begiratu beharreko sei aginduak

1. Eskubideen ganeko lizentzia

Itzulpena erabilteko eskubideen ganeko lizentziak epe mugatua izango dau: gehienez bere bost urterako izango da. Jatorrizko lanaren ganeko eskubideei buruzko lizentziak eukazan muga eta iraupen berberak izango ditu itzulpena erabilteko eskubideen ganeko lizentziak. Lizentziak hartzen dauen eskubide bakotxa aitatu beharko da kontratuan.

2. Tarifak

Agindutako itzulpen-lan bakotxagaitik ordaindu beharreko tarifak bidezkoa izan beharko dau, eta bizimodu duina izateko eta literatur kalidade oneko itzulpenak egiteko aukerea emon beharko deutso itzultzaileari.

3. Ordainketari buruzko baldintzak

Kontratua sinatzean, itzultzaileak aurrerakin bat jasoko dau, gitxienik ordainsari osoaren heren bat. Ganerakoa, beranduenez bere, itzulpen osoa aurkeztean ordainduko da.

4. Argitaratzeko betebeharra

Argitaratzaileak, bestalde, kontratuan ezarritako epearen barruan argitaratuko dau itzulpena, betiere itzulpen osoa aurkezten danetik bi urte igaro baino lehen.

5. Irabazietan partea izatea

Itzultzaileak bidezko partea izango dau bere lanaren ustiapenak emoten dituan irabazietan, edozein dala bere horretarako modua, lehenbiziko kopiatik beretik hasita.

6. Itzultzailearen izena

Itzulpenaren egilea dan aldetik, itzultzailearen izena aitatu egin beharko da jatorrizkoaren egilea aitatzen dan guztietan.

Lehengoan gauza bitxi bat pasau jatan: Hendaia-Bordele trenean, telefonoak jo eustan, eta nik erantzun. Niretzako ohi legez, lekutik mobidu bere egin barik, neure alkarrizketan nengoala, treneko zaindaria etorri jatan, telefonoz berba egin gura izan ezkero bagoi-artera joan behar nebala esaten.

Onartu behar dot momentuan bertan ez jatala bapere gustau kontua. Baia, pentseten ipinita, horretan behintzat ez dabilz oker mugaz bestaldekoak. Izan, bere, tren bidaiariek eskubidea daukie besteen alkarrizketak ez entzuteko.

Mila bider pasau izan jat Bilborako autobusean edo metroan kasurako, bidaiarietako bat telefonoz egoala haren alkarrizketea (gura ala gura ez) entzutea. Pentsetan dozu: konturatuko da danak gagozala bere adi edo bere kontua da danok entzuteak ardurarik ez badeutso. Baia, irakurten bazabilz, eta molestau egiten bazaitu? Eta danok hasi ezkero zarata baten telefonoz?

Zetan entzun behar doguz derrigor besteen kontuak? Ez ete daukagu besteen kontuak ez entzuteko eskubiderik?

Liburudendatan zein liburutegietan, nobedadeen apaletan, sormen-lan barriak eukiten doguz, baina baita berrargitalpenak bere. Gaiaren ganeko gogoetarako tartea hartu guran, han-hemen gabiz itaunka, berrargitalpenak zergaitik, zelan, zertarako… egiten diran.

Oraintsu urten dau Joseba Sarrionandiaren narrazioak biltzen dituan liburuak, hain zuzen bere izenburu horretxegaz: Narrazio guztiak (1979-1990).

Elkar argitaletxeak egin dau edizino-lana, eta bertako arduradunagaz, Xabier Mendigurenegaz, egon gara, liburuaren ganekoak eta berrargitalpenen ingurukoak berbagai.

1.- Desbardina da liburu baten argitaraldi barri bat egitea eta liburua berrargitaratzea, ezta?

Eguneroko hizkeran bereizten ez badoguz be, berrargitalpenak bi eratakoak izaten dira: batetik, berrinprimatze hutsak dagoz (lehen bezela ataraten da liburua, aldaketarik barik), eta bestetik edizino lana egiten dan liburuak, itxura edo hizkuntza edo biak aldatuz; aldaketa horreek azalekoak edo sakonak izan daitekez, kasuaren arabera. Erdibideko kasuak be badira: funtsean berrinprimidu egiten da liburua, baina errata batzuk konponduta.

2.- Sarrionandiaren Narrazio guztiak berrargitaratu da oraintsu. Hiru liburu batu dira bakarrean. Zerk eragin dau berrargitalpena? Euskadi Sariak izan ete dau eraginik?

Ez, Euskadi Sariak ez dau eraginik izan: askoz lehenagotik egoan programauta, baina idazleak Moroen liburua amaitu nahi zeban lan honi ekin baino lehen. Zerk eragin dauen? Bi faktore izan dira: alde batetik, hizkuntza aldetik batasunak bide handia egin dau, eta 80ko hamarkadan argitaraturiko liburu hareek halako itxura zaharkitu bat euken, eta irakaskuntzarako desegokia, aldi berean. Bestalde, irudipena neukan, hiru liburuak batean batuta (eta horreen aurreko ipuin batzuk gehituta), emoitzea obra bakarra izango zala, koherentea, eta solte argitaratuta baino ederragoa eta sendoagoa; Atxagaren Obabakoak-en gertatu zan lez.

3.- Izan be, hiru ipuin gehitu jakez aurreko liburuetakoei…

1980 baino lehenagokoak dira hirurak, egilearen liburuetan inoiz argitaratu bakoak. Figlio di cane deritzana, Pott aldizkarian atara zan. Maggie indazu kamamila Xaguxarra aldizkarian. Eta Enperadore eroa, Bilboko ipuin saria irabazi ebana, Udalak argitaratu eta alkateak su emon eutson edizino osoari, ipuinetako bat desegokia iruditu jakolako edo.


4.- Zelako aldaketak egiten dira holako berrargitalpenetan?

Ez dago aldez aurreko legerik. Batetik, hizkuntz arau barriak hartzen dira aintzat; adibide xume bat: gogora erazi ipinten eban lekuan gogorarazi zuzenduko dogu. Atzemondako akatsak eta erratak be bai, jakina. Hortik aurrera, idazleak nahi badau, aldaketa sakonagoak be egin daitekez: estiloan, batez be; edukia aldatzea be posible litzateke, egileak erabagi ezkero, baina normalean ez da holakorik gertatzen.

5.- Idazleak,  zuzentzaileak,  editoreak zelan parte hartzen dau berrargitalpen-prozesuan?

Egilearen nahiak agintzen dau. Berak zuzendu nahi badau liburua, holan egingo dau, eta editoreak ondotik errepasauko dau testua, zuzenketak ondo ete dagozan ziurtatzeko. Beste batzuetan, barriz, lan nekagarria danez, idazleak ez dau interes berezirik; orduan, editoreak berak, beste zuzentzaile batek edo biek egin leikie zuzentze lana, eta idazlearen oneretxia eskatu gero.

6.- Kasu honetan zelan izan da?

Juan Luis Zabalak egin eban lehenengo egokitzea. Ondoren nik neuk emon neutson beste buelta bat. Eta azkenik egileak berak egin dau aldaketa sakonena.

7.- Zure ustez, zelan hartzen ditu irakurleak berrargitalpenok?

Esango neuke irakurle normala ez dala konturatzen, eta ez dau zertan, jakina, bera ez baita ibiliko bi edizino desbardin konparetan. Irakurleak sentidu behar dau testua ondo dagoala, idazleak idatzi lez baina Akademiaren arauak betez; holan gozau ahalko dau liburuaz, edizinoaren gorabeherez ardurarik izan barik.

8.- Eta irakurle ez-normalaren, adituaren, begietara zelan ailegetan dira?

Ba, ez dakit. Nik uste oso ariketa interesgarria izan daitekela bersinoak konparetea, esaterako, Sarrionandiaren obra ezagutu nahi dauenarentzat, gure hizkuntzearen bilakaerea ez eze, egilearen estiloa zelan aldatu dan be erakusten dauelako.

9.- Azken finean, zein da berrargitalpenon funtzinoa?

Liburua irakurleen eskura jartea, ahalik eta modurik egokienean.

Bizkaie!-k 10 urte beteten zituala ospatu eban egun berean bete nituan nik 28 urte. Neure bizimoduaren parte handi bat egin dot Bizkaie!-gaz batera. Biziaren heren bat baino apurtxu bat gehiago. Bizkaie! sortu zanean hasi nintzan euskerearen, bertsoaren, letren munduan murgilduten, eta ordutik aurrera dala webgunea bisitetan edo bertan idazten, hainbatean joan gara eskutik helduta.

Hatsaren poesia alkarteagaz bere egin izan dot bidearen zati bat. Bost urte edo izango dira alkar ezagutu genduanetik. Ezin izan neban aurtengo liburuaren aurkezpen-bazkarian egon (Bizkaie!-ren eta neure urtebetetze sasoi berean izan zan), ez eta beste hainbat olerkarigaz batera egon. Halan da bere, Sarako idazleen biltzarrean (“Iparraldeko Durangoko azoka txikia”) batu neban liburua, eta zelan ez gorazarre egin Hatsa elkarteari eta haren bihotza dan Auxtin Zamorari.

Bada, horreekaz bizi zati bat egin badot, amamagaz bizi osoa egin dot. Eta hain zuzen bere, amaren ganeko poemea da Hatsaren poesia-bilduma 2012 alean neure izenpean agertzen dana.

Aititaren gerra-kontuen ganeko ipuin bat idatzi neban umea nintzala. Aititak gerrakoak abentura legez bizi izan zituan oroitzapena daukat. Trenean iges egin eta bonbardaketea euki ebenekoak idatzi nituan ipuin haretan. Trena geratu egin ei zan, eta berak karraderari emon eutson. Astebete emon ei eban bertan hartu eban familia baten baserrian, ama atzera bila etorri jakon arte.

Amamaren gerra-oroitzapenak, barriz, idatzi barik nituan. Eta halango beharrizan moduko bat neukan idazteko. Aititak abentura legez bizi izan bazituan, amamak abandonu sentimenduagaz bizi izan ebala esango neuke. Izan bere, amama ume exiliatuen kanpamendu baten egon zan Frantzian.

Hona hemen, bada, olerkia. Liburuan gerrako umeen argazkiakaz batera dator.

Haur berriak jaiotzen ziren gela beroetan, non kontu handiz tapatu baitzituzten leihoak, kanpotik argirik ikus ez zedin, eta haien negarrak ahantzarazi egiten zizkien emakumeei sirena-hotsak eta gerra.

Irène Némirovsky, Suite Frantsesa

 Itsasora!

Zapiak ez,
jakaren maukak batu ditu
agurren osteko anpuluak,
haur aro baterako umezurtzen uluak.

Bestaldeko lurrek jagongo zaituzte.
Etxeko seinok,
itsasora!

Seinak,
adindu dira
itsasoratzean.
Amondu dira neskak,
aitondu mutikoak…
ulertzeke,
aita-amek
ontziko ilaran
abandonatu zituzteneko
hura.

Jagon zituzten arren,
itzuli ziren arren,
etxean diren arren,
adindu diren arren…
ulertzeke,
ontziko ilaran
abandonatu zituzteneko
hura.

Zapiak ez,
hatz urratuak batu ditu
agurren osteko anpuluak,
halabeharrez umeak utzitako gurasoen uluak.

Bestaldeko lurrek jagongo zaituzte.
Etxeko seinok,
itsasora!

Aita-amak
bizirik hilotz
haurrak itsasoratzean.
Lanpetu ziren emakumeak,
gudutu gizonak…
euren buruei barkatzeke
umeak
ontziko ilaran
abandonatu zituzteneko
hura.

Jagon zituzten arren,
itzuli ziren arren,
etxean diren arren,
adindu diren arren…
beren buruei barkatzeke,
ontziko ilaran
abandonatu zituzteneko
hura.

Amama Benita,
Amama bendita.
Kontatu dizkidazu
itsasoratu zineneko oroitzak,
itsasoratu zineneko otoitzak…

Neba txikia
eskutik zenuela:
“Hara itsasoa”,
“hara ontzia”,
“hara eskola berria”
zenioela.

Ahazturik duzula, ordea,
lur berrien kolorea.

(Gerrakoak arrozten direnez…)

Amama Benita,
amama bendita.
Kontatu dizkidazu
itsasoratu osteko oroitzak,
itsasoratu osteko otoitzak…

Nik legez
Frantsesez egiten zenuela:
“Comment allez-vous?”,
“merci madame”,

“à la prochaine”…
Zenioela.
Ahazturik duzula, ordea,
eskola sasoian gordea.

(Gerrakoak arrozten direnez…)

Amama Benita,
Amama bendita
Ez dizkidazu esan
gerrako oroitzak,
gerrako otoitzak…

Etxeko gutuna
Jaso zenutela:
“Bonba-hotsek lokartzen gaituzte”,
“egin kasu nagusiei”,
“maite zaituztet”
zioela.

Ez duzu ahazturik, ordea,
herraren lerdea.

(Gurasoek utzi zintuztenekoak arrozten ez direnez…)

Ez diezu
aita-amei
oraindik barkatu.

(Hori ez didazu kontatu)

Ulertzeke,
ontziko ilaran
abandonatu zintuzteneko
hura.

Eta ama
zendu zen,
orduko damuz

(Ero gerrako mamuz)

Bere buruari barkatzeke
ontziko ilaran
abandonatu zintuzteneko
hura.

Amama Benita,
Amama bendita.
Ez oroitzak ahaztu,
ez otoitzak kantatu…

Zuen lurrek jagongo zaituzte,
etxeko seinok,
herrak itsasora!